Xem Bói

Hầu đồng và các nguyên tắc trong nghi thức hầu đồng

Lên đồng hay Hầu đồng, Hầu bóng là một nghi lễ đặc trưng của Đạo Mẫu Tứ phủ của người Việt. Gốc của đạo Mẫu và Lên đồng của người Việt là ở miền Bắc (thế kỷ XVI), sau này theo chân của người di dân vào miền Nam, Tây Nguyên. Do phong tục tập quấn của mỗi vùng khác nhau lên việc Lên đồng ở Bắc Bộ, Nam Bộ, hay Trung Bộ có phần khác nhau. Ở mền Bắc thì uy nghiêm, khuân phép. Ở miền nam thì vui nhộn. Ở Huế, ngoài lên đồng nghi lễ còn có lên đồng tập thể, gọi là Đồng vui. Tuy nhiên, những người không tin thì coi đây là trò “nhố nhăng”, “quàng xiên”! Vậy Hầu đồng là gì? Các nguyên tắc trong nghi thức hầu đồng có gồm những việc gì?

Hầu đồng là gì?

Lên đồng là hiện tượng nhập hồn nhiều lần của các thần linh Đạo Mẫu Tứ phủ vào thân xác các Bà đồng hay Ông đồng. Để trở thàn Ông đồng, Bà đồng thì không phải do tự nguyện mà do hoàn cảnh bản thân, do di truyền gia tộc hay do có căn đồng.

>>>Bài viết liên quan: Người có căn đồng

Thường thì những người có căn mà chưa ra trình Thánh thì thường bị “cơ đày” tức người đang bị Thánh đày ải. Ra đồng rồi thì thường sức khoẻ hồi phục, làm ăn mới được hanh thông.

Khi đã bị Thánh “bắt lính” rồi thì Ông đồng, Bà đồng phải ra trình đồng hàng năm. Đặc biệt là Trong vào “tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ” thường phải tổ chức lễ Lên đồng. Khi nghi lễ như vậy, các vị Thánh từ các miền khác nhau về nhập hồn vào thân xác các Bà, Ông đồng.

Khi các vị thánh nhập đồng thường mặc các lễ phục với màu sắc khác nhau trưng cho một miền của vũ trụ: Màu đỏ tượng trưng cho Miền trời (Thiên phủ), màu vàng tượng trưng cho miền đất (Địa phủ), màu trắng tượng trưng cho miền sông biển (Thoải phủ), miền rừng núi là màu xanh (Thượng ngàn).

Rồi các vị thánh trong tứ phủ chia thành hàng: Hàng cao nhất là Thánh mẫu (Tứ vị Thánh mẫu), sau đó là hàng Quan (Ngũ vị quan lớn), Chầu (Tứ vị Chầu bà), Ồng Hoàng (Ngũ vị ông Hoàng), Cô (thập nhị Vương cô), Cậu (thập vị Vương cậu),. Tuy nhiên, chỉ có một số  hoặc nhiều nhất là 36 vị trong 36 giá đồng. Bình thường chỉ có trên dưới 20 vị Thánh nhập trong một nghi lễ lên đồng.

>>> Bài viết liên quan: Các ban trong điện thờ Thánh Mẫu

Nghi lễ Lên đồng diễn ra ở các Điện, Đền, Phủ, nơi thờ các vị Thánh của Đạo Mẫu Tứ phủ. Lễ phục Thánh Quan uy nghi, lễ phục Chầu bà mang màu sắc của dân tộc thiểu số, lễ phục của Ông Hoàng phong nhã, lễ phục của Thánh Cô tha thướt, lễ phục Thánh Cậu mang vẻ nghịch ngợm. Trong nghi lễ lên đồng không thể thiếu âm nhạc, lời hát văn, hương hoa, thuốc lá ….

Kết thúc nghi lễ Lên đồng là bữa ăn cộng cảm của các con nhang đệ tử, coi đó như là lộc Thánh ban mà ai cũng muốn tận hưởng!

Thời điểm và lễ tiết tổ chức các nghi lễ hầu đồng

Nghi lễ hầu đồng có rất nhiều tiết lễ. Thời điểm, cách thức hay quy mô của từng nghi lễ ở mỗi nơi khác nhau và mang những ý nghĩa riêng. Tuy nhiên, có một số nguyên tắc chung trong nghi thức hầu đồng cần thực hiện cho đúng.

Nghi lễ hầu đồng có bốn tiết lễ chính bao gồm: Hầu thượng nguyên (tháng Giêng) mang tính chất cầu an cho cả năm; hầu vào hè (tháng tư) mang tính chất cầu mát, tránh ôn dịch; hầu ra hè (tháng Bảy) với mong muốn cầu bình an khang thái; hầu tất niên để lễ tạ Phật Thánh đã phù trợ cho một năm may mắn, bình an.

Nhộn nhịp nhất trong nghi lễ Lên đồng là khi các vị Thánh phát lộc và phán truyền. Lộc Thánh bằng tiền, đồ vật (hoa quả, bánh trái, …) vì theo quan niệm dân gian thì “Một chút lộc Thánh còn hơn gánh lộc trần”.

Ngoài ra, vào các dịp đản nhật, hóa nhật của các vị Tiên Thánh … thì ngoài các vị đồng đền, đồng điện, các thanh đồng hầu cũng rất nhiều với cách thức và quy mô khác nhau mang ý nghĩa cung chúc Thánh thọ vô cương và cầu bình an cho gia đình, cộng đồng.

Một trường hợp khác là hầu đột xuất được tổ chức khi nhà đền hoặc thanh đồng có việc lớn như xây đền, lập điện, khánh tán lạc thành, trước hoặc sau việc hiếu, hỷ có thể hầu trình hay hậu tạ các Tiên Thánh.

Chuẩn bị cho vấn hầu

Chọn ngày tốt để vấn hầu, tránh ngày thần cách, sát sư

Xin cung hầu, có trầu cau đến lễ ở đền nơi mình định hầu, thống nhất các công việc với nhà đền. Có trầu cau đến lễ ở chốn tổ, mời đồng thầy, thầy pháp, cung văn, bạn bè, hầu dâng, thông báo ngày, giờ, địa điểm để mọi người sắp xếp công việc.

Sắp khăn áo từng giá hầu, những đồ cần thiết, phân công để nhờ nhà đền hay bạn bè đến trước bày lễ, sắp xếp.

Đàn tràng với các lễ vật tiến cúng trên ban thờ trong một nghi lễ trình đồng, mở phủ.

Mua sắm lễ vật đầy đủ: lễ bày Công đồng, lễ phát lộc, lễ mặn, lễ chay, cỗ bàn đãi khách, vàng mã, hoa, đăng…

Trình tự một vấn hầu

Cúng trước khi hầu: Khi lễ chay, mặn, vàng mã đầy đủ, pháp sư thỉnh Phật Thánh các khoa, thanh đồng chỉnh túc cân y theo lễ. Việc thụ lộc trước hoặc sau khi hầu tùy thuộc vào thời gian và hoàn cảnh công việc cho phù hợp.

Trước khi vào hầu, thanh đồng mời đồng đền, thủ nhang, đồng thầy, pháp sư và toàn thể bạn bè đạo hữu cho đúng phép lịch sự và đảm bảo là hầu dâng đã sắp xếp đầy đủ những thứ cần thiết cho một vấn hầu.

Phủ khăn: Nếu đi hầu trinh xa lần đầu có đồng thầy mở phủ đi cùng, tân đồng phải thỉnh đồng thầy hầu vài giá đại diện chứng đàn lễ hoặc thầy phải phủ khăn cho thanh đồng vào hầu. Tuần tự hầu tráng bóng (không mở khăn phủ diện) Tam Tòa Thánh Mẫu, từ Ngũ vị Tôn Quan đến Tứ phủ Chầu Bà, Tứ phủ Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu rồi mới mở khăn phủ diện để hầu theo thứ tự các giá đồng.

Các nghi thức trong vấn hầu

Ra tay dấu: Các vị thánh nam ra tay trái, các vị thánh nữ ra tay phải. Nếu trên số năm phải ra bằng cả hai tay, như Chầu Lục, Chầu Mười, Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười. Sau khi ra tay dấu, tráng bóng rồi xe giá hoặc tung khăn hồi dương ngự đồng là tùy vào người hầu.

Theo tay dấu, cung văn dâng văn, hầu dâng lên y phục cho giá hầu đó, giá đầu tiên phải tổng khẩu bằng rượu trước khi hành lễ.

Hành lễ: các vị Thánh nam dùng khăn tấu hương và lên xuống gối ba lần, các vị Thánh nữ dùng quạt và hương quỳ lễ. Khi hành lễ phải trang nghiêm, diện dụng.

Khai quang: thể hiện uy lực tối cao của Thần Thánh soi xét từ đền phủ, lễ vật, giấy sớ của thanh đồng hay lòng thành của các bách gia đệ tử.

Làm việc quan: thể hiện qua các loại hình vũ đạo tùy theo đặc thù từng giá đồng (múa kiếm, cờ, đao, hèo, chèo, đề thơ, múa mồi, múa quạt, múa bộ…) Đặc biệt chú ý khi thực hiện những loại vũ đạo trên, người thực hiện không được quay lưng vào bàn thờ hoặc đưa kiếm xiên lên hướng bàn thờ. Vũ đạo cần nghiêm trang, định đạc, nhẹ nhàng, khoan thai. Thánh nam thể hiện đúng chất Thánh nam, thánh Nữ thể hiện khí chất Thánh nữ, đẹp mà vẫn tôn nghiêm, đài các mà vẫn gần gũi

Tọa ngự: Các giá hiến rượu, trầu cau, thưởng thức văn đàn nhã nhạc, chấp ngôn tấu đối của bách gia, ban thưởng cung văn, thừa lời truyền phán với nội dung chứng giám lòng hành mọi người, ban phúc lành, phù trợ quốc thái, dân an, chúng nhân cát khánh. Sau đó, phát lộc bằng tiền hoặc hiện vật.

Một số nguyên tắc cần lưu ý:

Phát lộc phải tuần tự: các đồng đền, đồng điện, thủ nhang, pháp sư, cung văn, tả hữu hầu dâng, các thanh đồng, quan khách tới dự lễ, các cụ cao niên, bạn bè, người nhà, chấp tác, nhà bếp bản đền… Tránh phát lộc lộn xộn.

Sau khi phát lộc thì thưởng thức thêm một, hai khổ văn, ban khen đàn hát rồi xe giá. Xe giá (thăng đồng): có hai hình thực là tung khăn lên đầu hoặc che quạt vào mặt. Lúc đó, hầu dâng sẽ chủ động phủ khăn, đầu hơi ngả ra sau, nhích nhẹ đầu và hai vai, hai tay giơ cao trước mặt hoặc ngang trán, sau đó vái tạ để chuyển sang giá đồng khác.

Khi vấn hầu đã xong hoàn hảo, có lễ mặn, giấy sớ, vàng hoa, vàng lá sắp một mâm nghi thiết bày biện trang nghiêm, mời pháp sư hoặc bản thân thanh đồng vừa hầu xong lễ sám hối tạ Thánh. Việc này có thể làm ngay sau khi hầu xong hoặc để ba ngày sau khi hầu xong tới đền lễ tạ, tùy theo hoàn cảnh, công việc hay xa gần mà thanh đồng chủ động sắp xếp. Sau đó biếu lộc quý khách đầy đủ, có lời cảm tạ nhà đền, thầy pháp, cung văn, cùng toàn thể quý khách.

Tổng hợp từ nhiều nguồn